Zwielokrotnione widma Kantora. Wpływy, metody, interpretacje – sesja naukowa | Festiwal Gra z Kantorem: Rumunia

Sesja naukowa otwierająca tegoroczną edycję festiwalu stanowi wprowadzenie zarówno do twórczości Tadeusza Kantora, jak i do współczesnych realizacji teatralnych z Rumunii.

Wydarzenie w języku angielskim, wstęp wolny.

Z jednej strony to propozycja dla tych, którzy mogą czuć się onieśmieleni „wysokim progiem wejścia” – bo jak „grać z Kantorem”, jeśli niewiele się o nim wie, albo nie zna się go wcale? Z drugiej strony, to zaproszenie do wspólnego poszukiwania tropów Kantorowskiej wrażliwości w przedstawieniach twórców rumuńskich, często mało znanych także w Polsce, a także do zdarzeń w teatrze światowym.

Do rozmowy zaproszeni zostali badacze i badaczki z Polski i Rumunii. Wspólnie przybliżą dwa kluczowe wątki festiwalu: fascynacje teatralne Tadeusza Kantora oraz zjawiska we współczesnym teatrze rumuńskim i światowym, które z twórczością Kantora łączą – w mniej lub bardziej oczywisty sposób – powinowactwa formy, estetyki i myślenia o sztuce.

Program:

Katarzyna Fazan: Kostium Kantora jako skorupa aktorskiej przemiany

Prezentacja koncentruje się na relacji między kostiumem Kantora i ciałem aktora. Punktem wyjścia jest katalog opublikowany przez Cricotekę, związany z realizacjami scenicznymi artysty, oraz zbiór kostiumów zgromadzonych w archiwum. Komentarze obejmują zarówno analizę twórczości Kantora jako kontynuatora tradycji awangardowych na różnych etapach, jak i jego autorskich realizacji. W Teatrze Cricot 2 radykalizował on sposoby projektowania kostiumów oraz tworzył własny styl scenografii i kostiumów. Poprzez kostium rozwijał temat metamorfozy aktora w „innego” oraz budował postaci odzwierciedlające zarówno historyczne traumy, jak i egzystencjalne przemiany.

Katarzyna Fazan – profesor w Katedrze Teatru i Dramatu Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz na Akademii Sztuk Teatralnych w Krakowie. Pełni funkcję redaktorki naczelnej serii Teatr/Konstelacje. Specjalizuje się w literaturze i teatrze okresu modernizmu, zajmuje się także współczesną plastyką i scenografią teatralną. Do jej publikacji książkowych należą m.in.: Kantor: Nie/Obecność (2019), Pasaże scenografii: Praskie Quadriennale 1999–2019 (2022) oraz (wspólnie z Bryce’em Lease’em i Michałem Kobiałką) A History of Polish Theatre (2022).

Anna Róża Burzyńska: Wpływ Tadeusza Kantora na teatr światowy
Mimo że wielokrotnie podkreślał swój indywidualizm, Tadeusz Kantor czerpał inspiracje z wielu tradycji sztuki europejskiej i światowej; choć nie zostawił uczniów, wywarł ogromny wpływ na kolejne pokolenia artystów. Najciekawsi duchowi spadkobiercy Kantora z reguły wybierają jeden aspekt jego estetyki, łącząc go z elementami, które są w pełni autorskie, oryginalne i zaskakujące.

Anna R. Burzyńska – literaturoznawczyni i teatrolożka, pracuje w Katedrze Teatru i Dramatu Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jej zainteresowania badawcze obejmują dramat polski i niemiecki od XIX wieku po współczesność, związki między historią nauki a literaturą, najnowszy teatr europejski, a także dramat radiowy i muzykę w teatrze. Ostatnio opublikowała Atlas anatomiczny Georga Büchnera (2022).
Zajmuje się również krytyką; w latach 2000–2024 była redaktorką Didaskaliów. Gazety Teatralnej. Pomysłodawczyni i wieloletnia kuratorka projektu Gra z Kantorem.

Anca Măniuțiu: Lustrzane perspektywy: studium porównawcze twórczości Kantora i Craiga

Niektórzy krytycy twierdzą, że sposób, w jaki Tadeusz Kantor traktował aktorów jako bio-obiekty – nieożywione sobowtóry ludzi – stanowił urzeczywistnienie, dokonane dekady później, wizji Gordona Craiga teatru jako rzeczywistości widmowej, a w szczególności postulatu stworzenia enigmatycznej, pozbawionej życia istoty/postaci, którą nazwał nadmarionetą (Übermarionette), mającej zastąpić żywego aktora. Choć prawdą jest, że w swoim słynnym Teatrze śmierci Kantor bezpośrednio odnosi się do tekstu Craiga, to czy aktor w jego teatrze może być rzeczywiście interpretowany jako potencjalne ucieleśnienie nadmarionety?

Anca Măniuțiu – profesor na Wydziale Teatru i Filmu Uniwersytetu Babeș-Bolyai w Klużu-Napoce w Rumunii. Jej główne zainteresowania badawcze i dydaktyczne koncentrują się na nowatorskich teoriach i praktykach teatralnych europejskich reżyserów XX wieku oraz na współczesnych trendach w teatrze. Jest autorką licznych esejów krytycznych poświęconych m.in. Michelowi de Ghelderode’owi, Antoninowi Artaudowi, Tadeuszowi Kantorowi, Edwardowi Gordonowi Craigowi, Samuelowi Beckettowi, Eugène’owi Ionesco i Wsiewołodowi Meyerholdowi.

Ionuț Sociu: Kantor i archetyp ojca

Celem wykładu jest zbadanie, w jaki sposób w twórczości i pismach Tadeusza Kantora przejawia się archetyp ojca. Perspektywa ta wykracza poza osobistą relację Kantora z własnym ojcem, obejmując szersze ujęcie figury ojca (oraz kompleksu ojca). Archetyp ten zostanie więc omówiony jako pojęcie dialogiczne, łączące Kantora z innymi artystami i pisarzami (w szczególności z twórczością Brunona Schulza, w której postać ojca odgrywa niezwykle istotną rolę). Takie ujęcie pozwala spojrzeć bardziej wnikliwie na inne kantorowskie tematy: dzieciństwo, pamięć i wyobraźnię.

Ionuț Sociu – rumuński dramaturg i dziennikarz. Ukończył Narodowy Uniwersytet Sztuki Teatralnej i Filmowej w Bukareszcie, a następnie studia podyplomowe w Bard College w Berlinie. Jego sztuki były wystawiane w Bukareszcie, Timișoarze, Krajowej, Konstancy, Piatra Neamț oraz Nowym Sadzie. Jego dorobek jest zróżnicowany – od dramatów eksplorujących nowe strategie języka i multimediów, po adaptacje teatralne dzieł literackich oraz reinterpretacje antycznych tragedii greckich. Obecnie jest jednym z kuratorów Narodowego Festiwalu Teatralnego w Bukareszcie.

Eugen Wohl: Wyrażając to, co nieukształtowane. Wkład Tadeusza Kantora w przeformułowanie sceny teatralnej

„Formy osierocone negują swoje pochodzenie i odrzucają wszelkie związki (…) wydają się wyłaniać znikąd i nie być powiązane z niczym” – pisał krytyk Georges Banu, który odegrał ważną rolę w zaprezentowaniu twórczości Tadeusza Kantora rumuńskiej publiczności. Te „nieidentyfikowalne” formy artystyczne wyraźnie zaznaczyły się w sztuce końca XX wieku, a teatr Kantora niewątpliwie podważał granice teatru konwencjonalnego, zmuszając go do rekonstrukcji własnej składni. Prezentacja koncentruje się na wkładzie artysty w ponowne przemyślenie języka i formy sztuki.

Eugen Wohl – wykładowca w Katedrze Języków Obcych do Celów Specjalistycznych na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Babeș-Bolyai w Klużu-Napoce (Rumunia) oraz krytyk teatralny (członek IATC). Współpracuje z licznymi czasopismami kulturalnymi i tłumaczy współczesne sztuki teatralne z języka angielskiego na rumuński. Ukończył studia licencjackie z literatury i języka angielskiego oraz rumuńskiego, studia licencjackie i magisterskie z teatrologii oraz filologiczne studia doktoranckie.

Lia Perjovschi: Kantor/Perjovshi. Punkty wspólne

Prezentacja jest osobistą próbą „spotkania” Tadeusza Kantora poprzez odkrywanie wspólnych punktów odniesienia: sztuki wizualnej, dadaizmu, teatru, nonkonformizmu, pamięci, eksperymentu, instytucji oraz autobiografii. Od podziemnych spektakli Kantora w czasie okupacji hitlerowskiej po eksperymentalne warsztaty Perjovschi w okresie komunizmu – artystka bada, w jaki sposób oboje wykorzystywali sztukę jako formę oporu i przetrwania. Ich twórczość, ukształtowana przez doświadczenie traumy, politykę i metafizykę, zacierała granice między sztuką a życiem. Sztuka staje się tu żywym archiwum, miejscem pamięci i przestrzenią ważnych spotkań.

Lia Perjovschi – absolwentka Akademii Sztuk Pięknych w Bukareszcie. Obecnie mieszka w Bukareszcie i Sybinie. Założycielka i koordynatorka CAA/CAA (Contemporary Art Archive i Center for Art Analysis) – stale rozwijanego projektu funkcjonującego pod różnymi nazwami od 1985 roku – oraz KM (Knowledge Museum), interdyscyplinarnego projektu badawczego realizowanego od 1999 roku. Jej twórczość można określić jako podróż od własnego ciała do całości wiedzy. Brała udział w ponad 700 wystawach, wykładach i warsztatach na całym świecie.

Moderatorka: Anna Oczko

ok. 4 h