Maska Zalotnika, 1944
Numer inwentarzowy: CRC V/000048
Wymiary: wys. 13,5 cm, szer. 15 cm, dł. 29 cm
Maska Zalotnika ze spektaklu „Powrót Odysa” autorstwa Mariana Schultza jest jednym z najstarszych artefaktów w kolekcji Cricoteki. Poświadcza swoim istnieniem etap teatralnej twórczości Tadeusza Kantora realizowany wspólnie z przyjaciółmi w konspiracji w okupowanym Krakowie.
„Powrót Odysa”. Fotografia zespołu (1944). Zdjęcie: Zbigniew Brzozowski
Premiera spektaklu „Powrót Odysa” w jego wojennej odsłonie, po licznych perturbacjach związanych z koniecznością zmian przestrzeni, odbyła się ostatecznie w mieszkaniu Magdy Stryjeńskiej przy ul. Grabowskiego 3 – najprawdopodobniej w piątek, 23 czerwca 1944 roku. Przedstawienie pokazano publicznie zaledwie kilkukrotnie[1]. W role Zalotników wcielili się: Marcin Wenzel, Andrzej Cybulski, Ali Bunsch oraz Franciszek Puget.
Maska trafiła do zbiorów Cricoteki w latach 90. XX wieku jako dar prof. Marty Stebnickiej – aktorki Podziemnego Teatru Niezależnego Tadeusza Kantora – która po latach tak wspominała jej przekazanie:
„Udało mi się zachować maskę zalotnika ze spektaklu. Przez wiele lat wisiała w moim pokoju zaczepiona agrafką na ścianie – z popękanej, wysuszonej skóry-papieru, w zmarszczkach starości. Oddałam ją Cricotece, bo tam jej miejsce. Ale rozstanie z nią nie było dla mnie łatwe”[2].
Maski osłaniające twarze aktorów w wojennym „Powrocie Odysa” miały unifikować Zalotników. Zostały wykonane z papier mâché, a swoją formą i geometrią nawiązywały do antycznych, rzeźbiarskich wzorców. Zachowana dokumentacja fotograficzna przedstawienia autorstwa Zbigniewa Brzozowskiego potwierdza taką interpretację – aktorzy, działając wspólnie na scenie, przypominali grupę rzeźbiarską. Z kolei Wojciech Dudzik w książce „Maska w kulturze współczesnej Europy: Teorie i praktyki”[3] interpretuje, że Kantor, odbierając aktorom możliwość zindywidualizowanej pracy mimiką na scenie, chciał wzmocnić efekt skojarzenia Zalotników z manekinami.
„Powrót Odysa”. Scena spektaklu (1944). Zdjęcie: Zbigniew Brzozowski
Z kwerendy Małgorzaty Paluch-Cybulskiej, przeprowadzonej w 2023 roku w zbiorach publicznych i rozproszonych, wynika, że poza artefaktem z kolekcji Cricoteki do czasów współczesnych zachowały się trzy inne spektaklowe maski. Jedna z nich, należąca do kolekcji Muzeum Śląskiego w Katowicach, była pierwotnie używana przez Alego Bunscha i została przez artystę uzupełniona o bogate, biżuteryjne zdobienie. Wiadomo także o istnieniu przynajmniej dwóch innych masek spektaklowych, jedna z nich pozostaje w rękach prywatnych, los drugiej jest nieznany.
Dla rozwoju plastyki teatru Tadeusza Kantora, naznaczonej przywiązaniem do obiektów gotowych, niskiej proweniencji (w spektaklu pojawiły się obiekty, takie jak: koło od wozu, stara deska, skradziona szczekaczka, lufa armatnia), ale także filozofii gry z realnością, wojenne przedstawienie „Powrotu Odysa” oraz figura głównego bohatera miały istotne znaczenie. Kantor powracał do nich w ramach swojej współpracy z teatrami oficjalnymi (1945), a także w retrospektywnym przedstawieniu Teatru Cricot 2 „Nigdy tu już nie powrócę” (1988)[4].
Program spektaklu Studia Starego Teatru pt. „Powrót Odysa”, Kraków 1945
Maska Zalotnika była wielokrotnie pokazywana na wystawach organizowanych przez Cricotekę, ostatnio w ramach ekspozycji stałej „Tadeusz Kantor. Odsłona III. Marioneta” (16.02.2016–28.02.2017) oraz podczas czasowej wystawy dedykowanej Marcie Stebnickiej w Galerii-Pracowni Tadeusza Kantora przy ul. Siennej w Krakowie, zatytułowanej „Kochanej Marcie – Tadeusz. Cricotece – Marta” (19.06.2023–25.10.2023).
Tomasz Pietrucha
Maska Zalotnika na Wystawie „Tadeusz Kantor. Odsłona III. Marioneta”. Zdjęcie: Grzegorz Mart
Materiały cytowane i przywoływane:
[1] Zob. „”Powrót Odysa” i Podziemny Teatr Niezależny Tadeusza Kantora w latach 1942–1944 cz. I”, J. Chrobak, E. Kulka, T. Tomaszewski (red.), Ośrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora CRICOTEKA, Kraków 2004.
[2] M. Stebnicka, „Pierwszy krok w teatr” [w:] „Zostawiam światło, bo zaraz wrócę. Tadeusz Kantor we wspomnieniach swoich aktorów„, J. Kukowska (red.), Ośrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora CRICOTEKA, Kraków 2015, s. 483.
[3] Zob. W. Dudzik, „Maska w kulturze współczesnej Europy: Teorie i praktyki”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2020, s. 75.
[4] Zob. Katarzyna Flader-Rzeszowska, „”Powrót Odysa”. Opis przedstawienia”, Encyklopedia Teatru Polskiego: https://encyklopediateatru.pl/przedstawienie/62365/powrot-odysa, [dostęp: 28.10.2025 r.].
Zob. K. Fazan, „Cienie polskiego Odysa. Wyspiański – Kantor – Grzegorzewski” [w:] „Dziś Tadeusz Kantor! Metamorfozy śmierci, pamięci i obecności”, K. Fazan, A. R. Burzyńska, M. Bryś (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2014, s. 387-399.
