Autor: Tadeusz Kantor
Obiekt: „Chłopiec w ławce. Makieta pomnika nagrobnego”
Datowanie: 1987
Numer inwentarzowy: CRC/VII/319/1-22
„Chłopiec w ławce. Makieta pomnika nagrobnego”, to obiekt, który posłużył do wykonania gipsowego negatywu niezbędnego do stworzenia pomnika z brązu, który Tadeusz Kantor usytuował na grobowcu swojej matki Heleny Berger na cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Artysta chciał spocząć w grobie z ukochaną matką, która była istotnym punktem odniesienia, zarówno dla jego prywatnej jaki i twórczej biografii. Pomysł wykonania rzeźby nagrobnej inspirowanej, najbardziej ikonicznym spektaklem w imaginarium teatralnym artysty pojawił się więc w pierwszej kolejności jako świadomy hołd dla matki. Kantor zaplanował przenosiny jej szczątków, z ziemnego do murowanego grobu, a wspomnienie ekshumacji zapisał w jednym ze swoich tekstów:
„Dziś przypomina mi
się podobna chwila kilka
lat później:
‘Z nylonowego worka
wyciągnął coś ciemnego,
ziemistoczarniawego.
Ziemia wbiła się w kości
czaszki,
i jeszcze jakiś zetlały łach
sukni.
To była moja Matka.
Głowa. Ten wspaniały
wytwór natury
i humanizmu –
zardzewiały,
obłocona bryła[1]’”(…)
Chęć stworzenia nowego grobowca wynikała także z kondycji samego Tadeusza Kantora, który przeczuwając swój kres, już za życia chciał zaprojektować miejsce swojego pochówku, w którym spocznie obok matki, co nastąpiło 14 grudnia 1990 roku.
Pomnik Chłopca w ławce z 'Umarłej klasy’ na nagrobku Heleny Berger i Tadeusza Kantora. Zdjęcie: Günther K. Kühnel
Rzeźba z brązu stanęła na nagrobku Heleny Berger, dokładnie 24 września 1987. Dziś jednak dzieła artysty nie można oglądać w zaplanowanym pierwotnie kształcie Z uwagi na akty wandalizmu i kilkukrotne próby okradzenia grobowca, stoi na nim wyłącznie sama szkolna ławka bez siedziska. Rzeźba chłopca zaś jest magazynowana w składzie przy Cmentarzu Rakowickim.
T. Kantor, Projekt nagrobka Heleny Berger-Kantor na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie
Jak wspomina Bogdan Renczyński – Tadeusz Kantor chciał, aby makieta powstała z elementów dostępnych w Ośrodku Teatru Cricot 2[2]. Wykorzystano więc ławkę eksponowaną do tej pory jako drugą w instalacji „Klasa szkolna – dzieło zamknięte” (CRC/VII/322/1-10). Głowa, dłonie i stopy manekina najprawdopodobniej pochodziły z dostępnej lalki eksponowanej niegdyś w Galerii Eva Poll w Berlinie. Korpus manekina został przygotowany specjalnie dla makiety i wyposażony w mundurek z lnu o grubej fakturze, w kolorze szarym. Z uwagi na swoje przeznaczenie artefakt w procesie przygotowania został wzmocniony/utwardzony lakierem (mundurek, włosy), by finalny odlew z brązu, możliwie wiernie oddawał faktury poszczególnych elementów. Krzyż do makiety został przygotowany w Ośrodku Teatru Cricot 2 przy Kanoniczej 5 z drewna porozbiórkowego. Książka leżąca na blacie ławki została zaś wybrana z zestawu do scenografii spektaklu „Umarła klasa”.
Otwarcie wystawy 'Tadeusz Kantor. Emballages, Skulpturen und Zeichnungen’ w Galerii Evy Poll, Berlin Zachodni 1986. Zdjęcie: Günther K. Kühnel
By móc przygotować gipsowy negatyw, makieta została nasączona żywicą, ułatwiającą późniejsze zdjęcie form, ślady tej substancji nadal można zaobserwować na obiekcie. Według relacji Andrzeja Kowalczyka, nasączenie miał wykonać Jerzy Brataniec[3]. Proces przygotowania gipsowego negatywu oraz odlewu z brązu przeprowadzili zewnętrzni specjaliści. Z odlewni makieta powróciła bez stóp, dłoni oraz guzików w mundurku. Po wykonaniu odlewów, nie wróciło także siedzisko przekazanej ławki. Na zakończenie procesu technologicznego do akceptacji Tadeusza Kantora trafiły odlewy próbne głowy oraz dłoni z brązu.
Sam Tadeusz Kantor nie sugerował wystawienniczego potencjału makiety, traktował ją jako materię użytkową, roboczą. W latach 90-tych XX wieku – po śmierci artysty, zespół Ośrodka Teatru Cricot 2 uznał, że obiekt tworzony pod nadzorem Kantora z elementów jego innych dzieł, po uzupełnieniu o brakujące części można traktować jako osobne dzieło sztuki. Do makiety dobrano lateksowe dłonie pochodzące od lalki z pierwszego zestawu manekinów, wykonanych do spektaklu „Umarła klasa”. Stopy pochodziły z nieustalonego destruktu innego lateksowego manekina. Siedzisko ławki wykonano z użyciem dostępnego przy Kanoniczej porozbiórkowego drewna. Makieta została odtworzona także z pragmatycznych pobudek i funkcjonowała zamiennie z jedynym w kolekcji Cricoteka „Chłopcem w ławce” (CRC/VII/321/1-20).
Wystawa 'Biel kolorem śniegu. Tadeusz Kantor i Artyści z kręgu Cricot 2. Rzym 1979′, Cricoteka 2017. Zdjęcie: Grzegorz Mart
Makieta pomnika nagrobnego prezentowana była kilkukrotnie na wystawach, jako część instalacji „Klasa szkolna – dzieło zamknięte” w The National Museum of Modern Art, Tokyo, na wystawa: „The Window: A Journey of Art and Architecture Through Windows” (2019 – 2020) oraz samodzielnie w Cricotece, na wystawie: „Biel kolorem śniegu. Tadeusz Kantor i Artyści z kręgu Cricot 2. Rzym 1979” w 2017 roku oraz na jubileuszowej ekspozycji „(Nie)Umarła klasa” w roku 2025.
Tomasz Pietrucha
Wystawa '(Nie)Umarła klasa’, Cricoteka 2025. Zdjęcie: Szymon Sokołowski
Materiały cytowane i przywoływane:
[1] T. Kantor, „Moja twórczość, moja podróż” [w:] Pisma: Tom I: „Metamorfozy. Teksty o latach 1934-1974”, Pleśniarowicz (wyb., oprac.), Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, Ośrodek Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora Cricoteka, Kraków, Wrocław 2005, s. 36-37.
[2] T. Pietrucha, Rozmowa robocza z Bogdanem Renczyńskim na temat historii wybranych obiektów z kolekcji Cricoteki, Kraków 2026.
[3] A. Halczak, B. Renczyński, „Obiekty autonomiczne związane ze spektaklem Umarła klasa” (Niepublikowany maszynopis w dyspozycji Archiwum Tadeusza Kantora w Cricotece), s. 20.
